Het been dat geen been was

Waar komt de uitdrukking ”ergens geen been in zien” vandaan?

Er was eens een man die in een oorlog zijn been verloor. Hij raakte depressief en wilde niets meer. Hij zat maar vanachter zijn geraniums naar buiten te staren. Kwamen er mensen langs zijn huis lopen, dan vroegen die hem bijvoorbeeld: „Joh, heb je zin om donderdag op mijn verjaardag te komen?” De man wendde op zo’n moment zijn ogen een paar seconden af van de oneindige verte, keek hen meewarig aan en liet vervolgens zijn ogen naar zijn halve onderlichaam glijden. „Ik zie er geen been in”, zei hij sarcastisch, om vervolgens zijn ogen weer op de verte te richten. Onder dorpsgenoten raakte deze uitspraak zo berucht dat het een uitdrukking is geworden.

Dat zou zo maar kunnen, toch? Maar het is niet waar. De uitdrukking ”ergens geen been in zien” heeft niets te maken met de sarcastische eigenaar van slechts één been. De uitdrukking is juist heel positief bedoeld. Het betekent dat je ergens geen bezwaar tegen hebt. Veel mensen gebruiken deze uitdrukking verkeerd. Vind je het prima om door de regen naar de supermarkt te lopen, dan zeg je dus: „Ik zie er geen been in om dat te doen.” Maar mogelijk denkt je gesprekspartner dat je er dan juist wél problemen mee hebt.

De wat verwarrende uitdrukking is afkomstig van het eten van vlees. In de tijd dat Jan en alleman slager kon worden en mensen er geen punt van maakten zelf soms een varken het mes op de keel te zetten, kon het natuurlijk gebeuren dat het slagerswerk te wensen overliet. Gevolg: al smakelijk kauwend op een mals stuk vlees kwamen je tanden ineens in aanraking met keihard stuk bot, ook wel been genoemd.

Een goed stuk vlees was een lekkernij. „Ergens geen been in zien” –of vinden, zoals het werkwoord vroeger luidde– was dus erg fijn. Het betekende dat je zonder problemen kon eten. De uitdrukking werd later gebruikt voor het eten van lekker voedsel in het algemeen. En nog weer later kwam het figuurlijk gebruik van het spreekwoord in zwang: er geen problemen mee hebben om iets te doen, maakt niet uit wat.

De uitdrukking zou voor het eerst figuurlijk op schrift zijn aangetroffen in een brief uit 1631 van P. C. Hooft, een beroemde Nederlandse geschiedkundige, dichter en toneelschrijver. Sindsdien duikt zij in ontelbare geschriften op.

Wist je trouwens dat de Belgen een vergelijkbaar spreekwoord hebben? Alleen heeft het beestje daar een andere naam: onze zuiderburen vinden ergens geen graat in. Waar wij dan weer geen been in zien.